Αυτό που κάποτε ήταν αθώο και αστείο, έχει εξελιχθεί σε μια τοξική συμπεριφορά που έχει κατακτήσει το διαδίκτυο, κάνοντας το υποτιμητικό, επικίνδυνο, χωρίς αρχές και ηθικές αξίες και εξαιρετικά εύκολο να γίνει viral.
Μία φάρσα μέσω του TikTok μπορεί να ξεκινά με γέλιο, αλλά τις πιο πολλές φορές καταλήγει σε φόβο, σύγχυση και εξευτελισμό. Η γενιά μας βλέπει καθημερινά ανθρώπους να δέχονται «πλάκες» που μετατρέπονται σε ψυχολογική βία και το αποτύπωμα τους στις πλατφόρμες είναι ένα ακόμα like.
Οι φάρσες, τα λεγόμενα TikTok pranks δεν έχουν καμία σχέση με τα παιδικά αστεία που θυμόμαστε, είναι μια μεταλλαγμένη μορφή περιεχομένου και είναι υποτιμητική, επικίνδυνη, ανήθικη και δυστυχώς αναπαράγεται πολύ εύκολα, δίνοντας στις λάθος συμπεριφορές ακόμα μεγαλύτερο κοινό για να επηρεαστεί αρνητικά.
Η ιστορία μιας κοπέλας που έστειλε στη μητέρα της φωτογραφίες δήθεν ενός άστεγου «φιλοξενούμενου» στο σπίτι της, προκειμένου να προκαλέσει πανικό, δείχνει πώς μία φάρσα μπορεί μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα να αναδημιουργήσει φόβο, πανικό και δυσπιστία. Η μητέρα, τρομοκρατημένη, κάλεσε αστυνομία και όταν έφτασαν οι αστυνομικοί, διαπίστωσαν ότι όλα ήταν στημένα, και ότι το «θύμα» κοιμόταν αμέριμνο στον καναπέ.
Αυτή η «στροφή» από το αθώο, παιχνιδιάρικο χιούμορ στην ψυχολογική κακοποίηση δεν είναι τυχαία. Όπως αναλύει μία σχετική έρευνα πίσω από την ιστορία του prank-culture, σταδιακά τα pranks στο διαδίκτυο γίνονται προϊόν εκμετάλλευσης των ανθρώπινων συναισθημάτων και στοχεύουν στον φόβο, την ντροπή και την σύγχυση, για να μεγαλώσει η επισκεψιμότητα, τα views και το κέρδος.
Από αθώο παιχνίδι στη γελοιοποίηση
Τα παραδοσιακά αστεία ανάμεσα σε φίλους που γνώριζαν την πλάκα και τα όρια της, αντικαθίστανται από «πλάκες» σε δημόσιο χώρο, συχνά χωρίς συναίνεση. Ο στόχος δεν είναι κάποιος που συμμετέχει αλλά κάποιος που δεν έχει ιδέα και η φάρσα είναι η έκπληξη, η σύγχυση, η ντροπή που πουλιέται ως περιεχόμενο και η ταπείνωση ενός ανθρώπου που δεν ήξερε τι θα του συνέβαινε.
Η μορφή του TikTok με τα σύντομα βίντεο, το γρήγορο scroll, η αγωνία για το «τι θα δούμε μετά», όλα αυτά δημιουργούν τις ιδανικές συνθήκες για τις φάρσες και γενικά οτιδήποτε προκαλεί έντονη αντίδραση είτε είναι γέλιο, σοκ, ντροπή ακόμα και εξευτελισμός προωθείται αυτόματα.
Μετά από πολλές προβολές, η αντίδραση του «δεν είναι τόσο τραγικό» γίνεται κανονικότητα. Η επανειλημμένη έκθεση σε φοβικά, εξευτελιστικά ή τρομακτικά βίντεο εξασθενεί την ικανότητά μας να νιώθουμε ενσυναίσθηση. Και η φράση που λέει ότι «όταν το τέρας δεν σε τρομάζει πια, είναι γιατί αρχίζεις και του μοιάζεις», έχει αρχίσει να γίνεται ή νέα κανονικότητα.
Ηθική αποστασιοποίηση και αρνητικές συνέπειες
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η πρόσκαιρη ντροπή ή η σύγχυση, είναι ότι πολλές φορές αυτές οι κακόγουστες πλάκες αφήνουν σημάδια και ανθρώπους που ξαφνικά βιώνουν αμηχανία, ταπείνωση, παράνοια, ή ακόμη και ψυχολογικό τραύμα. Η πλατφόρμα δεν τους βλέπει ως ανθρώπους, αλλά ως θέαμα. Επιπλέον, η «prank economy» κάνει τη βία, τη χειραγώγηση και την εξαπάτηση ελκυστικά για θέαμα και για χρήμα. Όσο πιο σκληρό, όσο πιο αυθόρμητο, τόσο πιο viral και μετά από αυτό, η γραμμή ανάμεσα στα social media και στην πραγματική ζωή θα είναι και δεν είναι ήδη δυσδιάκριτη.
Τι μπορούμε να κάνουμε πριν γίνει χειρότερο
Ίσως, το πρώτο βήμα να είναι η συνειδητοποίηση και το να θυμηθούμε τι σημαίνει «ανθρώπινη αξιοπρέπεια». Όταν βλέπουμε ένα βίντεο με κάποιον να νιώθει πανικό, σύγχυση ή ντροπή, πρέπει να είμαστε σε θέση να κατανοήσουμε ότι δεν είναι θέαμα. Είναι πραγματική εμπειρία ενός ανθρώπου. Καλό θα είναι να αμφισβητήσουμε και εν συνέχεια να καταργήσουμε την κουλτούρα του «like - share - repeat». Όταν η ψυχική βία έχει θεαματικό χαρακτήρα, τότε κάθε view είναι συμμετοχή σε μια κακοποιητική πράξη
Τέλος, ίσως οι πλατφόρμες πρέπει να σταματήσουν να βλέπουν όλα τα βίντεο ως περιεχόμενο και να σταματήσουν να βλέπουν τους ανθρώπους ως στατιστικά που θα αποφέρουν κέρδος. Γιατί πίσω από κάθε «πλάκα», υπάρχει πραγματικός πόνος και ένα βαθύ ψυχικό τραύμα.
