Η απαγόρευση των social media σε εφήβους κάτω των 16 ετών μοιάζει με αποφασιστική πολιτική πράξη, αλλά στην ουσία αποκαλύπτει την αδυναμία μας να διαχειριστούμε το πρόβλημα στη ρίζα του.
Η απόφαση της Αυστραλίας να απαγορεύσει την πρόσβαση στα social media σε εφήβους κάτω των 16 ετών παρουσιάστηκε ως μια τολμηρή απάντηση σε ένα υπαρκτό πρόβλημα. Άγχος, κατάθλιψη, μοναξιά, διαταραγμένη εικόνα. Η σχέση των νέων με τις πλατφόρμες έχει μετατραπεί σε ζήτημα δημόσιας υγείας και η πολιτική παρέμβαση μοιάζει εκ πρώτης όψεως αναγκαία. Το ερώτημα όμως δεν είναι αν τα social media επηρεάζουν τους εφήβους. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν η απαγόρευση είναι λύση ή απλώς μια βολική μετατόπιση ευθύνης.
Τα social media δεν είναι απλώς εφαρμογές.Ένας έφηβος δεν χρειάζεται λογαριασμό για να βιώνει τις επιπτώσεις τους. Οι τάσεις, η γλώσσα, τα πρότυπα, η αισθητική, οι συγκρίσεις κυκλοφορούν παντού. Ακόμη κι αν κλείσεις την πόρτα της πλατφόρμας, ο θόρυβος περνά από τα παράθυρα. Η ψηφιακή κουλτούρα λειτουργεί συλλογικά, γι’ αυτό και η ιδέα ότι μπορούμε να "προστατεύσουμε" τους εφήβους απλώς αφαιρώντας την πρόσβαση μοιάζει απλοϊκή.
Η ιστορία μάς έχει δείξει ότι οι απαγορεύσεις σπάνια εξαφανίζουν συμπεριφορές. Όπως η απαγόρευση του αλκοόλ δεν εξαφάνισε την κατανάλωση αλλά την έσπρωξε στο υπόγειο, έτσι και μια οριζόντια απαγόρευση των social media κινδυνεύει να μεταφέρει την ψηφιακή κοινωνικότητα σε λιγότερο ορατά και λιγότερο ελεγχόμενα πεδία. Πλατφόρμες ανταλλαγής μηνυμάτων, ιδιωτικά φόρουμ, ανώνυμες κοινότητες, ακόμα και AI chatbots που υπόσχονται "φιλία" και "κατανόηση".
Υπάρχει μία ακόμα κρίσιμη διάσταση: τα social media για πολλούς εφήβους αποτελούν χώρο έκφρασης, δημιουργικότητας, αναζήτησης ταυτότητας. Ιδίως για νέους που ανήκουν σε μειονότητες, που ζουν σε απομονωμένες περιοχές ή που δε βρίσκουν αποδοχή στο άμεσο περιβάλλον τους, το διαδίκτυο μπορεί να λειτουργήσει ως σωσίβιο. Μια καθολική απαγόρευση δε διακρίνει ανάμεσα στον κίνδυνο και την ανάγκη. Κόβει την πρόσβαση χωρίς να εξετάζει ποιον στερεί από τι.
Το πραγματικό ζήτημα δεν είναι η πρόσβαση, αλλά η παιδεία. Η ψηφιακή εγγραμματοσύνη, η ικανότητα να κατανοεί ένας έφηβος πώς λειτουργούν οι αλγόριθμοι, πως κατασκευάζεται η εικόνα, πως χειραγωγείται η προσοχή, πως επηρεάζεται η αυτοεκτίμησή του. Αυτά δεν μαθαίνονται με απαγορεύσεις. Μαθαίνονται με εκπαίδευση, συζήτηση, καθοδήγηση από σχολεία, οικογένειες και θεσμούς που δεν φοβούνται την τεχνολογία αλλά τη γνωρίζουν.
Ακόμη κι αν ρυθμίσουμε τα social media τέλεια, υπάρχει ένα κενό που παραμένει: η ψυχική υγεία των εφήβων. Ελλιπείς υπηρεσίες, μεγάλες αναμονές, ανισότητες στην πρόσβαση, στιγματισμός. Αν οι απαγορεύσεις γίνονται στο όνομα της ψυχικής υγείας, τότε οφείλουν να συνοδεύονται από σοβαρές επενδύσεις σε αυτήν, αλλιώς η τεχνολογία απλώς θα βρει νέο τρόπο να γεμίσει το κενό που αφήνουμε.
Η απαγόρευση των social media στους εφήβους δεν είναι κακή πρόθεση, είναι όμως ατελής στρατηγική. Μπορεί να λειτουργήσει ως προσωρινό φρένο, αλλά δεν αποτελεί λύση από μόνη της. Χωρίς εκπαίδευση, χωρίς υποστήριξη, χωρίς ενίσχυση της ψυχικής υγείας, κινδυνεύει να γίνει ένα συμβολικό μέτρο που μας ανακουφίζει πολιτικά, αλλά δεν προστατεύει ουσιαστικά.
