Οι έξυπνες πόλεις υπόσχονται τα πάντα. Αποτελεσματικότητα, ασφάλεια, βιωσιμότητα, λιγότερη σπατάλη, καλύτερη διαχείριση του χρόνου μας. Ποια είναι όμως οι πραγματικότητα;
Αισθητήρες που ρυθμίζουν την κυκλοφορία, εφαρμογές που βρίσκουν θέση στάθμευσης, αλγόριθμοι που προβλέπουν εγκληματικότητα, ενεργειακά δίκτυα που "μαθαίνουν" τις ανάγκες μας. Καλωσήρθατε στο 2026. Όλα μοιάζουν να κινούνται προς μια πόλη που δουλεύει ρολόι. Το ερώτημα είναι αν μέσα σε αυτή τη ρυθμισμένη τελειότητα χωρά ακόμη η ανθρώπινη ζωή ή αν απλώς τη στριμώχνουμε ανάμεσα σε dashboards.
Η έννοια της smart city δεν γεννήθηκε για τους πολίτες. Γεννήθηκε για τα συστήματα για τη διαχείριση πληθυσμών, ροών, δεδομένων. Ο άνθρωπος εμφανίζεται ως χρήστης, ως κόμβος δεδομένων κι όχι ως σώμα που κουράζεται, βαριέται, χάνεται, καθυστερεί, θυμώνει. Η πόλη γίνεται interface και η καθημερινότητα μετατρέπεται σε μια σειρά από βελτιστοποιημένες διαδρομές που δεν αφήνουν χώρο για το απρόβλεπτο και χωρίς απρόβλεπτο, η ζωή μικραίνει.
Η "εξυπνάδα" των πόλεων βασίζεται σε μια υπόθεση που σπάνια αμφισβητείται: ότι το πρόβλημα της σύγχρονης ζωής είναι η αναποτελεσματικότητα. Ότι αν μειώσουμε τις ουρές, τα φανάρια, τις αναμονές, αν αυτοματοποιήσουμε τις αποφάσεις, τότε η ζωή θα γίνει καλύτερη. Όμως η ανθρώπινη εμπειρία δεν βελτιστοποιείται, δεν είναι project management. Οι πόλεις δεν είναι απλώς μηχανές παραγωγής χρόνου, είναι χώροι συνύπαρξης, τριβής, σύγκρουσης, απώλειας και επιθυμίας. Όταν αφαιρείς αυτά τα στοιχεία, αφαιρείς και το νόημα.
Οι smart cities συχνά παρουσιάζονται ως ουδέτερες και τις συνοδεύει η ρήση "εχνολογία χωρίς ιδεολογία". Αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο ψέμα. Κάθε σύστημα που μετρά, καταγράφει και προβλέπει ενσωματώνει αξίες. Ποιος αποφασίζει τι είναι "αποτελεσματικό"; Ποια συμπεριφορά θεωρείται απόκλιση; Ποια γειτονιά χρειάζεται περισσότερη επιτήρηση; Η πόλη που "σκέφτεται", δεν σκέφτεται μόνη της. Σκέφτεται με τα κριτήρια όσων τη σχεδίασαν και αυτά τα κριτήρια σπάνια είναι ουδέτερα ή κοινωνικά δίκαια.
Σε πολλές περιπτώσεις, η έξυπνη πόλη γίνεται μια πόλη διαρκούς επιτήρησης. Κάμερες, αισθητήρες, δεδομένα κίνησης, βιομετρικά ίχνη. Όλα στο όνομα της ασφάλειας και της ευκολίας. Η ζωή γίνεται πιο προβλέψιμη, αλλά και πιο πειθαρχημένη. Οι αποκλίσεις δεν αντιμετωπίζονται ως κοινωνικά συμπτώματα, αλλά ως σφάλματα του συστήματος. Ο άστεγος, ο περιθωριακός, ο "άχρηστος" για την οικονομία της πόλης δε χωρά εύκολα σε ένα smart αφήγημα. Δεν παράγει δεδομένα που αξίζουν και συχνά αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα προς διαχείριση κι όχι ως άνθρωπος.
Υπάρχει και μια πιο ύπουλη συνέπεια. Όσο η πόλη γίνεται πιο "έξυπνη", ο πολίτης γίνεται πιο παθητικός. Οι αποφάσεις μεταφέρονται στα συστήματα. Η πλοήγηση, η επιλογή διαδρομής, η κατανάλωση ενέργειας, ακόμη και η κοινωνική ζωή περνούν μέσα από αλγόριθμους. Δε χρειάζεται να ξέρεις την πόλη, αρκεί να ξέρεις την εφαρμογή. Δε χρειάζεται να θυμάσαι, να ρωτάς, να παρατηρείς κι έτσι, σιγά σιγά, χάνεται η σχέση με τον χώρο. Η πόλη παύει να είναι κάτι που κατακτάς και γίνεται κάτι που καταναλώνεις. Το τίμημα είναι μια καθημερινότητα πιο άνετη, αλλά πιο φτωχή. Λιγότερη τριβή, λιγότερη περιέργεια, λιγότερη ανθρώπινη επαφή. Οι έξυπνες πόλεις δεν μας κάνουν απαραίτητα πιο χαζούς με την έννοια της νοημοσύνης, αλλά μας κάνουν λιγότερο παρόντες. Η ζωή οργανώνεται τόσο καλά που δε χρειάζεται να την ζήσεις, αρκεί να τη διαχειριστείς.
Οι πόλεις ιστορικά ήταν πάντα χαοτικές. Εκεί γεννήθηκαν κινήματα, τέχνες, ιδέες, επειδή υπήρχε τριβή, επειδή οι άνθρωποι συναντιόνταν χωρίς να το έχουν προγραμματίσει, επειδή χάνονταν, καθυστερούσαν, έκαναν λάθη. Η έξυπνη πόλη προσπαθεί να εξαλείψει ακριβώς αυτά τα στοιχεία που κάνουν την πόλη ζωντανή. Αντί να λύσουμε τα κοινωνικά προβλήματα, τα καλύπτουμε με τεχνολογικό βερνίκι. Το ζήτημα δεν είναι να απορρίψουμε την τεχνολογία, αλλά να αρνηθούμε την ιδέα ότι η ζωή πρέπει να βελτιστοποιείται διαρκώς. Μια πραγματικά ανθρώπινη πόλη δεν είναι απαραίτητα η πιο αποδοτική, αλλά αυτή που αντέχει την ατέλεια. Που αφήνει χώρο για το άχρηστο, το αργό, το μη μετρήσιμο, γιατί μια πόλη μπορεί να είναι smart και ταυτόχρονα να παράγει dumb lives και τότε το πρόβλημα είναι ότι ξεχάσαμε γιατί χτίζουμε πόλεις εξαρχής.
Οι έξυπνες πόλεις υπόσχονται τα πάντα. Αποτελεσματικότητα, ασφάλεια, βιωσιμότητα, λιγότερη σπατάλη, καλύτερη διαχείριση του χρόνου μας. Ποια είναι όμως οι πραγματικότητα;
Αισθητήρες που ρυθμίζουν την κυκλοφορία, εφαρμογές που βρίσκουν θέση στάθμευσης, αλγόριθμοι που προβλέπουν εγκληματικότητα, ενεργειακά δίκτυα που "μαθαίνουν" τις ανάγκες μας. Καλωσήρθατε στο 2026. Όλα μοιάζουν να κινούνται προς μια πόλη που δουλεύει ρολόι. Το ερώτημα είναι αν μέσα σε αυτή τη ρυθμισμένη τελειότητα χωρά ακόμη η ανθρώπινη ζωή ή αν απλώς τη στριμώχνουμε ανάμεσα σε dashboards.
Η έννοια της smart city δεν γεννήθηκε για τους πολίτες. Γεννήθηκε για τα συστήματα για τη διαχείριση πληθυσμών, ροών, δεδομένων. Ο άνθρωπος εμφανίζεται ως χρήστης, ως κόμβος δεδομένων κι όχι ως σώμα που κουράζεται, βαριέται, χάνεται, καθυστερεί, θυμώνει. Η πόλη γίνεται interface και η καθημερινότητα μετατρέπεται σε μια σειρά από βελτιστοποιημένες διαδρομές που δεν αφήνουν χώρο για το απρόβλεπτο και χωρίς απρόβλεπτο, η ζωή μικραίνει.
Η "εξυπνάδα" των πόλεων βασίζεται σε μια υπόθεση που σπάνια αμφισβητείται: ότι το πρόβλημα της σύγχρονης ζωής είναι η αναποτελεσματικότητα. Ότι αν μειώσουμε τις ουρές, τα φανάρια, τις αναμονές, αν αυτοματοποιήσουμε τις αποφάσεις, τότε η ζωή θα γίνει καλύτερη. Όμως η ανθρώπινη εμπειρία δεν βελτιστοποιείται, δεν είναι project management. Οι πόλεις δεν είναι απλώς μηχανές παραγωγής χρόνου, είναι χώροι συνύπαρξης, τριβής, σύγκρουσης, απώλειας και επιθυμίας. Όταν αφαιρείς αυτά τα στοιχεία, αφαιρείς και το νόημα.
Οι smart cities συχνά παρουσιάζονται ως ουδέτερες και τις συνοδεύει η ρήση "εχνολογία χωρίς ιδεολογία". Αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο ψέμα. Κάθε σύστημα που μετρά, καταγράφει και προβλέπει ενσωματώνει αξίες. Ποιος αποφασίζει τι είναι "αποτελεσματικό"; Ποια συμπεριφορά θεωρείται απόκλιση; Ποια γειτονιά χρειάζεται περισσότερη επιτήρηση; Η πόλη που "σκέφτεται", δεν σκέφτεται μόνη της. Σκέφτεται με τα κριτήρια όσων τη σχεδίασαν και αυτά τα κριτήρια σπάνια είναι ουδέτερα ή κοινωνικά δίκαια.
Σε πολλές περιπτώσεις, η έξυπνη πόλη γίνεται μια πόλη διαρκούς επιτήρησης. Κάμερες, αισθητήρες, δεδομένα κίνησης, βιομετρικά ίχνη. Όλα στο όνομα της ασφάλειας και της ευκολίας. Η ζωή γίνεται πιο προβλέψιμη, αλλά και πιο πειθαρχημένη. Οι αποκλίσεις δεν αντιμετωπίζονται ως κοινωνικά συμπτώματα, αλλά ως σφάλματα του συστήματος. Ο άστεγος, ο περιθωριακός, ο "άχρηστος" για την οικονομία της πόλης δε χωρά εύκολα σε ένα smart αφήγημα. Δεν παράγει δεδομένα που αξίζουν και συχνά αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα προς διαχείριση κι όχι ως άνθρωπος.
Υπάρχει και μια πιο ύπουλη συνέπεια. Όσο η πόλη γίνεται πιο "έξυπνη", ο πολίτης γίνεται πιο παθητικός. Οι αποφάσεις μεταφέρονται στα συστήματα. Η πλοήγηση, η επιλογή διαδρομής, η κατανάλωση ενέργειας, ακόμη και η κοινωνική ζωή περνούν μέσα από αλγόριθμους. Δε χρειάζεται να ξέρεις την πόλη, αρκεί να ξέρεις την εφαρμογή. Δε χρειάζεται να θυμάσαι, να ρωτάς, να παρατηρείς κι έτσι, σιγά σιγά, χάνεται η σχέση με τον χώρο. Η πόλη παύει να είναι κάτι που κατακτάς και γίνεται κάτι που καταναλώνεις. Το τίμημα είναι μια καθημερινότητα πιο άνετη, αλλά πιο φτωχή. Λιγότερη τριβή, λιγότερη περιέργεια, λιγότερη ανθρώπινη επαφή. Οι έξυπνες πόλεις δεν μας κάνουν απαραίτητα πιο χαζούς με την έννοια της νοημοσύνης, αλλά μας κάνουν λιγότερο παρόντες. Η ζωή οργανώνεται τόσο καλά που δε χρειάζεται να την ζήσεις, αρκεί να τη διαχειριστείς.
Οι πόλεις ιστορικά ήταν πάντα χαοτικές. Εκεί γεννήθηκαν κινήματα, τέχνες, ιδέες, επειδή υπήρχε τριβή, επειδή οι άνθρωποι συναντιόνταν χωρίς να το έχουν προγραμματίσει, επειδή χάνονταν, καθυστερούσαν, έκαναν λάθη. Η έξυπνη πόλη προσπαθεί να εξαλείψει ακριβώς αυτά τα στοιχεία που κάνουν την πόλη ζωντανή. Αντί να λύσουμε τα κοινωνικά προβλήματα, τα καλύπτουμε με τεχνολογικό βερνίκι. Το ζήτημα δεν είναι να απορρίψουμε την τεχνολογία, αλλά να αρνηθούμε την ιδέα ότι η ζωή πρέπει να βελτιστοποιείται διαρκώς. Μια πραγματικά ανθρώπινη πόλη δεν είναι απαραίτητα η πιο αποδοτική, αλλά αυτή που αντέχει την ατέλεια. Που αφήνει χώρο για το άχρηστο, το αργό, το μη μετρήσιμο, γιατί μια πόλη μπορεί να είναι smart και ταυτόχρονα να παράγει dumb lives και τότε το πρόβλημα είναι ότι ξεχάσαμε γιατί χτίζουμε πόλεις εξαρχής.
