Η θεραπεία έκθεσης έχει υψηλά ποσοστά επιτυχίας, όμως για πολλούς ανθρώπους το «επιστροφή του φόβου» είναι συχνή — και συχνά συνδέεται με τον τρόπο που γίνεται η έκθεση, τις «συμπεριφορές ασφάλειας» και τα γεγονότα της ζωής.
Δεν είναι πάντα εύκολο να εντοπίσει κανείς τη στιγμή που «γεννιέται» μια φοβία, όμως για την Κέλι η ανάμνηση είναι κρυστάλλινη. Ήταν μόλις 6 ετών όταν γύρισε από το σχολείο και βρήκε το κατοικίδιο πουλί της μπλεγμένο στα μαλλιά μιας κούρκλας Barbie. Η προσπάθειά της να το σώσει απέτυχε και η εικόνα του πουλιού να ξεψυχά στα χέρια της έγινε το «λειτουργικό σύστημα» πάνω στο οποίο χτίστηκε ο φόβος της για τα επόμενα 30 χρόνια.
Όταν η καθημερινότητα γίνεται awkward
Για πολλούς από εμάς, μια φοβία δεν είναι απλή ανησυχία, αλλά ένας διαρκής περιορισμός. Η Κέλι έφτασε να αποφεύγει παραλίες, υπαίθρια καφέ και πεζοδρόμια. Το χειρότερο κομμάτι; Η αμηχανία. «Το να σταματάω στη μέση του δρόμου επειδή υπάρχει ένα περιστέρι και να περιμένω κάποιον να το διώξει, είναι τουλάχιστον άβολο», εξηγεί. Αυτές οι στιγμές δείχνουν πώς ένας παλιός φόβος μπορεί να κλέψει τον αυθορμητισμό από ένα ραντεβού ή μια βόλτα με την παρέα.
Η θεραπεία έκθεσης και το «level up»
Στα 20 της, η Κέλι αποφάσισε να δοκιμάσει τη θεραπεία έκθεσης (exposure therapy). Πρόκειται για μια διαδικασία όπου έρχεσαι σταδιακά αντιμέτωπος με αυτό που σε τρομάζει. Μετά από τρεις ημέρες εντατικής προσπάθειας, κατάφερε να κρατήσει έναν παπαγάλο στον ώμο της. Εκείνη τη στιγμή, ένιωσε ότι νίκησε.
Σήμερα, η τεχνολογία και οι νέες κλινικές μέθοδοι προσφέρουν γρήγορα προγράμματα, από VR προσομοιώσεις μέχρι εντατικά workshops. Αν και τα ποσοστά επιτυχίας αγγίζουν το 90%, υπάρχει μια λεπτομέρεια που συχνά παραλείπεται: η «επιτυχία» δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ο φόβος εξαφανίζεται για πάντα.
Γιατί το «restart» του φόβου είναι πιθανό;
Η υποτροπή μετά τη θεραπεία είναι μια πραγματικότητα για το 62% των ανθρώπων. Στην περίπτωση της Κέλι, η ηρεμία κράτησε λίγο. Μέσα σε λίγους μήνες, τα περιστέρια άρχισαν να της προκαλούν ξανά τον ίδιο πανικό. Οι ειδικοί εξηγούν ότι ο εγκέφαλος συχνά κάνει «πρόβλεψη συναισθήματος» (affect forecasting). Σκεφτόμαστε δηλαδή: «Αν δω αυτό που φοβάμαι, θα καταρρεύσω».
Ο στόχος της θεραπείας δεν είναι να μην νιώθεις τίποτα, αλλά να μάθεις ότι μπορείς να αντέξεις το άγχος σου. Είναι η λεγόμενη «ανασταλτική μάθηση»: η νέα εμπειρία ασφάλειας πρέπει να γίνει πιο δυνατή από τον παλιό συναγερμό του εγκεφάλου.
Τα red flags της «ασφάλειας»
Συχνά, υιοθετούμε συμπεριφορές ασφάλειας χωρίς να το καταλαβαίνουμε. Το να φοράς ακουστικά για να μην ακούς τον ήχο των φτερών, το να κοιτάς επίμονα το κινητό σου για να αγνοήσεις το περιβάλλον ή το να ζητάς διαρκώς επιβεβαίωση από τους φίλους σου, μπορεί να προσφέρει ανακούφιση τώρα, αλλά μακροπρόθεσμα συντηρεί τη φοβία. Ο εγκέφαλος νομίζει ότι «τη γλίτωσες» χάρη στο γούρι ή το κινητό σου, και όχι επειδή ο κίνδυνος δεν ήταν πραγματικός.
Tips για να πάρεις τον έλεγχο:
- Step-by-step: Ζήτησε από τον θεραπευτή σου μια «ιεραρχία φόβου». Μην πιέζεσαι να φτάσεις στο τέλος από την πρώτη μέρα.
- Κόψε τις «δεκαπεντάλεπτες» λύσεις: Εντόπισε ποιες κινήσεις κάνεις για να νιώσεις προσωρινά ασφαλής (π.χ. αποφυγή βλέμματος) και προσπάθησε να τις μειώσεις.
- Real life practice: Η μάθηση χρειάζεται επανάληψη. Η Άβα, που φοβόταν τις βελόνες, χρειάστηκε τρεις κύκλους προσπάθειας και τακτικές αιμοληψίες για να εκπαιδεύσει τον εγκέφαλό της ότι είναι ασφαλής.
Ακόμα κι αν ο φόβος επιστρέψει, δεν σημαίνει ότι απέτυχες. Σημαίνει απλώς ότι ο εγκέφαλός σου χρειάζεται μια υπενθύμιση. Η σταθερή εξάσκηση στους δικούς σου ρυθμούς είναι αυτή που θα σου δώσει πίσω την ελευθερία σου.
