Η ιδιοκτησία κατοικίας υπήρξε για δεκαετίες το ουσιαστικό πέρασμα στην ενήλικη ζωή: Σήμερα για μια ολόκληρη γενιά αυτή η υπόσχεση μοιάζει να καταρρέει σιωπηλά. Πρόκειται για προσωρινή στρέβλωση ή για μια μόνιμη μετατόπιση του κόσμου όπως τον ξέραμε;
“Θα έχω ποτέ δικό μου σπίτι;” Για τους σημερινούς τριαντάρηδες η απάντηση μοιάζει να έχει ήδη δοθεί, με τρόπο σκληρό. Η ιδιοκτησία κατοικίας ήταν κάποτε το θεμέλιο της ενήλικης ζωής, σήμερα μοιάζει με προνόμιο. Ένα στόχος που μεταφέρθηκε από τη σφαίρα της προσδοκίας στη σφαίρα της εξαίρεσης. Το ερώτημα λοιπόν είναι διπλό. Ζούμε ένα ιστορικό διάλειμμα που θα διορθωθεί ή μήπως αυτό που βιώνουμε έχει έρθει για να μείνει, σαν μία νέα μορφή κανονικότητας;
Το πρώτο που χρειάζεται να ειπωθεί καθαρά είναι ότι η συζήτηση για την ιδιοκτησία δεν είναι απλώς οικονομική. Δεν αφορά μόνο επιτόκια, μισθούς και τιμές. Αφορά την ψυχολογία της καθημερινότητας. Η αίσθηση του “δικού σου χώρου” λειτουργούσε για γενιές σαν το συμβολικό πέρασμα προς την αυτονομία. Ένα σπίτι σημαίνει σταθερότητα. Σημαίνει ότι δεν είσαι επισκέπτης στη ζωή σου. Ότι μετά από μια μέρα εξάντλησης, απογοήτευσης ή μικρής νίκης υπάρχει κάτι που σου ανήκει. Σήμερα η ίδια γενιά που προσπαθεί να χτίσει καριέρα, σχέσεις και ταυτότητα, αναγκάζεται να το κάνει πάνω σε έδαφος που διαρκώς μετακινείται.
Οι τιμές ακινήτων αυξάνονται πολύ ταχύτερα από τους μισθούς. Οι τράπεζες δανείζουν με αυστηρούς όρους. Οι πόλεις γίνονται ακριβότερες και ταυτόχρονα όλο και πιο αναγκαίες για δουλειά. Δεν πρόκειται για ελληνικό φαινόμενο. Από το Λονδίνο και το Δουβλίνο μέχρι το Τορόντο και τη Νέα Υόρκη, το μοτίβο επαναλαμβάνεται: οι νέοι ενήλικες πληρώνουν υπέρογκα ενοίκια για μικρούς χώρους και χωρίς ορίζοντα κατοχής. Η αποδοχή ότι η ζωή χωρίς ιδιοκτησία κατοικίας δεν είναι πια περίπτωση, αλλά πλειοψηφικό βίωμα. Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο πότε ή ανθα αλλάξει η οικονομική πραγματικότητα. Είναι πως ζει κανείς με αυτή την αβεβαιότητα.
Μία απάντηση είναι η προσαρμογή και όντως βλέπουμε γύρω μας νέες μορφές σχέσης με τον χώρο. Συγκάτοικοι στα 35, νοίκια σε εστίες για εργαζόμενους, μικρότερα σπίτια, μεγαλύτερες πόλεις. Η ιδέα της ανεξάρτητης κατοικίας ως απόδειξης ωριμότητας υποχωρεί. Τη θέση της παίρνει η έννοια της ευελιξίας. Μετακομίζουμε όταν χρειαστεί, συμβιβαζόμαστε, δημιουργούμε οικειότητα σε προσωρινές διευθύνσεις. Αυτό δεν είναι πάντα τραγωδία. Υπάρχει και ελευθερία στο “δεν είμαι δεμένος πουθενά”, αλλά η ελευθερία χωρίς επιλογή δεν είναι πραγματική ελευθερία. Η αναγκαστική προσαρμογή όμως κουράζει τη σημερινή γενιά: όχι το ότι νοικιάζει, αλλά το ότι νοικιάζει χωρίς εναλλακτική.
Οι τριαντάρηδες και σαραντάρηδες αυτού του καιρού δεν ανήκουν εύκολα πουθενά. Δουλεύουν απομακρυσμένα, μετακινούνται συχνά, ζουν σε πόλεις που αλλάζουν συνεχώς κι όμως όσο κι αν αλλάζουν τα δεδομένα, η ανάγκη παραμένει ίδια: την ώρα που κλείνεις την πόρτα πίσω σου,να νιώθεις ότι ο χώρος αυτός δεν είναι δανεικός. Πολλοί λένε ότι αυτό είναι απλώς μια μεταβατική φάση, ότι η αγορά θα διορθωθεί. Ότι τα επιτόκια θα πέσουν. Ότι οι μισθοί θα ανέβουν. Όμως ακόμη κι αν όλα αυτά συμβούν, κάτι έχει αλλάξει οριστικά. Η υπόθεση “σπουδές–δουλειά–σπίτι” έχει διαλυθεί, επειδή η πραγματικότητα δεν μεταφράζεται πια σε ιδιοκτησία.
Όταν μια αλλαγή διαρκεί αρκετά, παύει να είναι κρίση και γίνεται συνθήκη. Βιώνουμε έναν επαναπροσδιορισμό της έννοιας της σταθερότητας. Αυτό που κάποτε ήταν το φυσικό επόμενο βήμα, σήμερα είναι μια επιλογή που λίγοι μπορούν να στηρίξουν οικονομικά. Το όνειρο του σπιτιού εξακολουθεί να υπάρχει, αλλά μετατρέπεται σε βάρος. Κάτι που δεν τολμάς να παραδεχτείς ότι ίσως δεν θα συμβεί ποτέ. Η κοινωνία μας χρειάζεται μια νέα γλώσσα για να περιγράψει αυτό που ζει. Να σταματήσει να αντιμετωπίζει τη μη ιδιοκτησία ως αποτυχία. Να αναγνωρίσει ότι δεν είναι επιλογή, αλλά αποτέλεσμα δομικών αλλαγών. Να καταλάβει ότι η κατάρρευση της στέγασης δεν είναι ατομικό πρόβλημα, αλλά συλλογικό.
Το κρίσιμο είναι πώς θα υπάρχεις αξιοπρεπώς μέσα σε αυτήν τη νέα συνθήκη. Πως θα χτίσεις κοινότητα όταν δε χτίζεις τοίχους. Πως θα νιώσεις ότι ανήκεις κάπου χωρίς το συμβολικό δικαίωμα ιδιοκτησίας. Πως θα διεκδικήσεις πολιτικές που προστατεύουν, αντί να τιμωρούν, αυτούς που νοικιάζουν. Η πραγματικότητα μπορεί να αλλάξει προς όλες τις κατευθύνσεις, αλλά όσο συμβαίνει αυτό οφείλουμε να δούμε την αβεβαιότητα όχι σαν προσωπική αποτυχία, αλλά σαν κοινωνικό καθρέφτη.
